De Franse schilder Pierre Soulages (1919-2022) ontwikkelde vanaf de late jaren 1940 doorheen zijn lange carrière een abstract oeuvre van vooral schilderijen en drukken op papier dat ‘eenvoudige materialen’ gebruikt zoals het kleur zwart, brou de noix (het bruin van walnootschalen), dikke penselen en verfborstels, schildersmessen, spatels en truwelen. Hij onderscheidt zich initieel van niet-figuratieve tijdgenoten van de lyrische abstractie en de peinture informelle door zijn niet-traditionele schildertechnieken en door een beperkt kleurenpalet waarin zwart en wit slechts spaarzaam begeleid worden door okers, blauwen en tonen van rood. Later, vanaf 1979, treedt Soulages naar buiten met volledig zwarte schilderijen – mono-pigmentair maar niet monochroom. Immers, de verfbehandeling en het samenspel met lichtabsorptie en -reflectie introduceren in elk van deze donkere schermen sensaties van glans en textuur, ritme en zelfs kleur. Soulages munt er de term Outrenoir voor, ‘voorbij-het-zwart’.

Soulages’ werken zijn ‘open werken’ die elke resonantie met tekens en schriftuur, of met beelden in de wereld rondom vermijden. Soulages is wel eens de meest abstract-expressionistische Franse schilder genoemd, en er zijn belangrijke uitwisselingen geweest tussen Soulages en de Amerikaanse abstract-expressionisten. Maar in de mate waarop Soulages’ werk uit de jaren 1950 al het resultaat is van schilderende en schrapende gebaren die de kunstenaar maakt op het doek op de vloer, dan zijn die gebaren gedempt en overdacht, handelingen in de opbouw van een schilderij dat ook door de materie ‘geprovoceerd’ wordt, nooit ‘psychogrammen’.

Van 1963 tot 1965 maakt Soulages werk waarin het contrast tussen zwart en wit centraal staat. Hij begint dan ook grotere formaten te maken. In dit werk uit 1964 komt het wit, als een krachtige leegte vooral in twee van de hoeken van het veld naar voren. Volle zwarte vegen alterneren met zones waarin de verf dun en transparant aangebracht is, in uiteenlopende patronen. Centraal en boven, onder het zwart, duikt ook nog oker op, dat later helemaal verdwijnt.

Maarten Liefooghe